De Vrijplaats als beweging.

Sinds september 2024 helpt De Vrijplaats in Woerden jongeren die vastlopen en dreigen verder in de problemen te raken. Het initiatief richt zich op jongvolwassenen die het vertrouwen in instanties zijn kwijtgeraakt en nergens meer terecht kunnen met hun verhaal.

De Vrijplaats is opgezet door criminoloog en misdaadjournalist Simon Vuijk en oud-politiefunctionaris John Tamerus. De twee kennen elkaar sinds 2010. Tamerus werkte toen nog bij de politie en Vuijk sprak hem voor een artikel. "John zat achter een imposant bureau en had een mooi uniform aan", vertelt Vuijk. "Maar na vijf minuten waren we gewoon met elkaar in gesprek. Dat hele uniform viel weg." Die ontmoeting vormde het begin van een langdurige vriendschap en samenwerking, onder meer bij het schrijven van boeken.

Het idee van een vrijplaats kent een lange geschiedenis. In vroegere tijden bestonden er in Nederland en daarbuiten vrijplaatsen, meestal kerken, waar verdachten van strafbare feiten tijdelijk bescherming konden krijgen. Zij gingen daar in gesprek met slachtoffers over straf, schadevergoeding en herstel. Met de invoering en verdere ontwikkeling van het strafrecht in de negentiende eeuw verdwenen deze vrijplaatsen vrijwel geheel. Heel af en toe wordt een kerk in de huidige tijd nog ingezet bij een vastgelopen asielprocedure.

Vuijk is van oorsprong criminoloog en werkte meer dan 30 jaar nauw samen met Peter R. de Vries. De moord op de misdaadjournalist in 2021 had een enorme impact op hem. Vuijk ontwikkelde daarom nieuwe projecten naast de journalistiek. "Alleen het beschrijven van misdaad was voor mij niet meer voldoende", legt hij uit. "Onze samenleving is zo ingericht dat iemand na een veroordeling wordt opgesloten en het probleem daarmee lijkt opgelost. Maar je moet verder kijken. Wat is er in iemands leven gebeurd? Wanneer is het misgegaan en had dat voorkomen kunnen worden?"

Die vragen brachten Vuijk op het idee om De Vrijplaats in een moderne vorm nieuw leven in te blazen, geïnspireerd op het gedachtegoed van criminoloog Herman Bianchi, bij wie hij in 1984 afstudeerde aan de Vrije Universiteit Amsterdam. In de jaren zeventig en tachtig pleitte Bianchi voor een terugkeer van vrijplaatsen, gericht op de rechtsbescherming van mensen met weinig maatschappelijke privileges. Zijn visie bleek destijds te radicaal voor brede invoering.

Vuijk en Tamerus kozen daarom voor een bredere, eigentijdse en praktische aanpak, gebaseerd op de positieve criminologie. Vuijk: "Om duurzame veiligheid te creëren moet je niet alleen het kwaad bestrijden, maar vooral ook het goede in mensen stimuleren." De Vrijplaats richt zich vooral op jongeren die in de problemen zijn beland, bijvoorbeeld door informele schulden. Die ontstaan wanneer zij geld lenen van familie, vrienden of kennissen, en maken hen vatbaar voor criminele uitbuiting. "Dan worden ze geronseld om klusjes uit te voeren voor drugscriminelen."

Ze doen volgens Tamerus niet snel hun verhaal bij hulpinstanties. "Dat geldt ook voor jongeren met een onverwerkt trauma, of jongens en meisjes die met (huiselijk) geweld te maken hebben of onzichtbare verslaafden. Te veel jongeren vallen zo buiten de boot. Ze krijgen te horen dat ze slecht zijn en er niet toe doen. Dat leidt tot woede, wantrouwen en uiteindelijk ontsporing."

De Vrijplaats is gevestigd in buurthuis The Lighthouse in Woerden en functioneert als een veilige en vertrouwelijke plek. Er zijn geen vaste spreekuren en geen formele intakeprocedures. Mensen kunnen langskomen, een kop koffie drinken en hun verhaal doen. "Je hoeft niet bang te zijn dat je hier verder in de problemen komt", zegt Tamerus. "We beloven niets, maar we luisteren en zoeken samen naar een oplossing."

"Als je een fles cola schudt, bouwt de druk zich op. Zodra je de dop eraf draait, spuit alles eruit. Zo voelen veel mensen zich. Alleen al kunnen praten kan opluchten en de eerste stap zijn naar verandering."

Wanneer nodig wordt hulp gezocht via het netwerk van de Vrienden van De Vrijplaats: professionals, ervaringsdeskundigen en maatschappelijke organisaties die bereid zijn mee te denken. Dit netwerk breidt zich uit, maar Tamerus benadrukt dat juist hier de sleutel tot resultaat ligt. Nieuwe Vrienden van De Vrijplaats zijn hard nodig. "Of het nu gaat om out-of-the-boxdenkers, specifieke kennis, geld of huisvesting, dit netwerk kan het verschil maken."

Volgens Vuijk en Tamerus laat de belangstelling voor De Vrijplaats zien dat er behoefte is aan een laagdrempelige plek buiten het bestaande systeem. Mariam Ahmed, brugfunctionaris bij Kwadraad maatschappelijk werk, herkent dat. Zij wordt regelmatig aangesproken door ouders die zich zorgen maken over hun kinderen. "Vaak gaat het om schulden of beginnende problemen", zegt Ahmed. "Ik bied een luisterend oor en verwijs door als dat nodig is. In sommige gevallen is De Vrijplaats een goede plek."

"De Vrijplaats is geen instantie", benadrukt Tamerus. "Het is een beweging van professionals die probeert te voorkomen dat mensen verder afglijden in de criminaliteit. Voor hen is De Vrijplaats een plek waar ze hulp vinden om een uitweg te zoeken, voordat het te laat is."